Bu yazı, Yerli Bilimkurgu Yükseliyor Dergisi‘nin 104. sayısında yer almıştır.
Henüz ilkokuldaydım. Her insanın içine doğuştan bahşedilen ve çocuklarda en parlak haliyle yer alan saf merak, beni okul çıkışında servise binmek yerine eve yürüyerek gitmeye ikna etmişti. Ne var ki her gün camdan izlediğim yolu takip edememiş ve nihayetinde kaybolmuş, annemle babamı telaşa sürüklemiştim.
Bu olaydan on beş yılı aşkın bir süre sonra, İtalya’da küçük bir şehre geldim. Hayatımda ilk kez yurt dışına çıkıp henüz ayak bastığım bir şehirde sadece adını bildiğim hosteli elimle koymuş gibi buldum ve bu, avuç içi kadar bir cihaz olan cep telefonum, daha doğrusu onun bağlı olduğu Küresel Konumlandırma Sistemi sayesindeydi.
Yani kısaca, GPS.
Otuz Sekiz Mikrosaniye Farkın Bedeli
Her gün kullandığımız teknolojilerin ne kadar hayranlık verici olduğunu fark etmiyoruz.
GPS’in nasıl çalıştığını anlamak için çocukken oynadığımız küçük bir oyunu hatırlayalım. Şimşek çakar, saymaya başlarsınız, gök gürültüsü geldiğinde ise saydığınız saniyeler size fırtınanın uzaklığını söyler.
GPS alıcısı da ışık hızında yol alan radyo dalgalarıyla aynı oyunu oynar. Gökyüzünde 20.200 kilometre yükseklikte dolaşan otuz küsur uydudan oluşan bir ağ, yerdeki kontrol istasyonları ve cebimizdeki cihazın içindeki minik alıcı çip ile koordineli çalışır.
Uydular, üzerlerinde taşıdıkları sezyum ve rubidyum atom saatleriyle hassas bir zaman bilgisi yayınlar. Alıcılar ise sinyalin yolda geçirdiği süreyi ışık hızıyla çarparak uyduya olan uzaklığını bulur. En az dört uydunun sinyalini birleştirdiğinde ise hem nerede olduğunu hem de saatin kaç olduğunu ortaya çıkarır. Konum ile zaman, aynı denklemin bilinmeyenleridir: üçü uzaya, biri zamana aittir.
Bu oyunun acımasız bir aritmetiği vardır. Işık bir mikrosaniyede, yani saniyenin milyonda birinde, yaklaşık 300 metre yol alır. Saatlerdeki en küçük sapma, haritada metrelerce, hatta kilometrelerce kaymaya dönüşür.
Burada ise sahneye Albert Einstein ve meşhur görelilik teorileri çıkar.
Genel görelilik teorisine göre uydu yeryüzüne nazaran daha zayıf bir kütleçekim alanında olduğu için saatler yeryüzündekine kıyasla daha hızlı akar. Öyle ki saatler günde 45 µs (mikrosaniye) ileri gider.
Özel görelilik teorisine göre de uydu, yüksek hızla hareket ettiği için, hareketli saatlerin yavaşlaması kuralı gereği saatler daha yavaş akar. Uydular saniyede yaklaşık 4 km hızla yol alırken saatleri 7 µs geri kalır.
Bu iki zıt etkinin bileşkesi hesaplandığında, uydulardaki saatlerin yeryüzündekine göre her gün yaklaşık 38 µs ileri gittiği görülür. Saniyenin milyonda 38’i kadar bir süre, kulağa ihmal edilebilir derecede küçük gelebilir. Ancak bu minik fark düzeltilmezse, hesaplanan konum her gün yaklaşık 11 kilometre sapar. Birkaç gün içinde telefonumuzdaki harita tamamen anlamsız bir veri yığınına döner. Bu yüzden uydu saatleri, bu farka göre ayarlanır ve hata giderilmiş olur.
Cebimizdeki harita uygulaması, her gün Einstein’ı yeniden doğrulayan bir deney alanıdır.
Haritada Olmayan Bir Uçak
31 Ağustos 2025, bir pazar günü, öğleden sonra. Varşova’dan kalkan bir jet, Bulgaristan’ın Filibe (Plovdiv) Havalimanı’na yaklaştı. Kabinde Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen vardı. Kokpitteki uydu navigasyonu birdenbire sustu. Havalimanının çevresinde uydu sinyalleri görünmez hale geldi. Financial Times’ın aktardığına göre havalimanının üzerinde yaklaşık bir saat boyunca daire çizen pilot, nihayetinde uçağı kâğıt haritalarla ve elle indirmeye karar vererek günü böylece kurtardı.
Komisyon sözcüsü GPS sinyallerinin karıştırıldığını doğrularken Bulgar hava trafik servisi ise Şubat 2022’den bu yana sinyal karıştırma vakalarında, son dönemde de sahte sinyal vakalarında belirgin bir artış yaşandığını açıkladı.
Yirmi birinci yüzyılın en gelişmiş makinelerinden biri, bir anda 18. yüzyıl gemisine dönmüştü. Bir harita, bir pusula, bir çift gözle yönetilmesi gerekmişti.
Peki o ekranlardan kaybolan neydi? Mavi bir nokta ve bir okla temsil edilen konum mu? “200 metre sonra sağa dönün” diyen sakin bir ses mi? Oysa GPS’in sırrı, açılımında değil, zamanda saklıdır. GPS uyduları zaman bilgisi veren sinyaller yayınlar ve konum bilgisi de bir yan ürün olarak bulunur.
Bu sinyallere iki şekilde saldırı yapılabilir. Biri “sinyal karıştırma” yani jamming’dir, alıcıyı adeta kör eder. Diğeri ise sahte sinyalle yönlendirme anlamına gelen spoofing’dir, alıcıya yalan söyler.
Karıştırma yöntemi nispeten kaba ama etkili bir müdahaledir. Uydulardan yeryüzüne ulaşan radyo sinyalleri, mesafe o kadar uzundur ki yeryüzüne vardığında yaklaşık −130 dBm’lik, alıcının kendi termal gürültüsünün bile altında kalan kırılgan bir fısıltıya dönüşür. Yerden yüksek güçle yayın yapan bir karıştırıcı cihaz, bu fısıltıyı bir gürültü duvarıyla boğar. Uçağın ya da geminin alıcısı uyduyu duyamaz hale gelir. Kokpitteki pilotun karşısında “GNSS/GPS Sinyali Kayboldu” uyarısı belirir. Bu durum tehlikelidir ama en azından sistem kör olduğunu bilir ve insanı uyarır.
Asıl sinsi ve tehlikeli olanı ise sahte sinyal vermedir, yani spoofing. Kötü niyetli bir verici, uyduların yayınladığı sinyallerin yapısını taklit ederek uçağın ya da geminin alıcısına gerçeklerinden daha güçlü sahte sinyaller gönderir. Bu sinyallerin gecikmelerini ustaca ayarlayarak alıcıya sahte bir konum ve sahte bir zaman çözdürür. Cihaz, halen gerçek uydudan bilgi aldığını sanarak bu sahte verileri işlemeye başlar ve pilota bu kez hiçbir uyarı gelmez. Sonuç, kontrolü ele geçiren bir illüzyondur.
Nisan 2024’te Finlandiya hava yolu şirketi Finnair, Estonya’nın Tartu kentine yapılan seferlerini bir ay boyunca askıya almak zorunda kaldı. Nedeni ise Tartu Havalimanı’ndaki yaklaşma yönteminin yalnızca GPS sinyaline dayanması, bölgedeki yoğun GPS karıştırması yüzünden bu sistemin güvenle kullanılamaması ve iki seferin inemeyip Helsinki’ye geri dönmek zorunda kalmasıydı.
4 Nisan 2024’te, tek bir gün içinde, Doğu Akdeniz’de seyreden 117 farklı kargo gemisinin konum verileri sahte uydu sinyalleriyle bozuldu. Denizde yol alan gemilerin haritadaki konumları, bir anda Beyrut Refik Hariri Uluslararası Havalimanı’nın pistinde belirdi. Benzer şekilde 2016’da Karadeniz’deki bazı gemiler de sistemlerinde kendilerini yaklaşık 200 kilometre uzakta yer alan Kırım’daki Simferopol Havalimanı’nda gördü.
Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği IATA’nın 2025 Yıllık Güvenlik Raporu’na göre uçakları etkileyen spoofing vakaları 2023–2025 arasında yüzde 193 arttı. Jamming vakaları ise aynı dönemde yüzde 67 yükseldi.
Zaman Manipülasyonu
Spoofing yalnızca konumu değil, zamanı da çarpıtabilir. Bir alıcı sahte bir zaman damgası alırsa, o zaman damgası banka sunucusuna, güç şebekesinin ölçüm birimine, mobil ağın senkronizasyonuna etki edebilir.
Zamanın manipüle edildiği bir toplumda ilk sarsılan şeylerden biri finansal düzen olur. Borsalar, GPS sinyali kesildiğinde bir süre kendi saatleriyle ayakta kalabilecek donanımlara sahiptir; asıl tehlike sinyalin kesilmesi değil, fark edilmeden çarpıtılmasıdır.
Küresel borsa ve finans piyasaları, algoritmaların saniyenin milyonda biri kadar kısa sürelerde büyük hacimli işlemler yaptığı yüksek frekanslı ticaret (HFT) sistemleriyle yönetilir. Bu işlemlerin hangi sırayla gerçekleştiğinin tek kanıtı zaman damgalarıdır. Avrupa Birliği’nin MiFID II düzenlemesi, yüksek frekanslı işlem yapan kurumların saatlerinin UTC’den en fazla 100 µs sapmasına izin verir ve bu saatlerin birçoğu zamanını GPS’ten alır. Zamanın birkaç yüz µs’lik bir hatayla çarpıtılması, emir sıralarının birbirine karışmasına, bir işlem onayının kayıtlarda emirden önce verilmiş gibi görünmesine ve işlem kayıtlarının güvenilirliğini yitirmesine yol açabilir.
Benzer bir kırılganlık başımızın üstündeki ampulde, evlerimizdeki elektrikte saklıdır. Modern elektrik şebekeleri, hatlar boyunca akan yüksek miktardaki enerjiyi izleyebilmek için fazör ölçüm birimlerine (PMU) güvenir. Bu cihazlar, ülkenin dört bir yanındaki gerilim ve akımın fazını aynı anda ölçebilmek için zamanlarını GPS’ten alır ve mikrosaniye düzeyinde eşzamanlılık ister. 2012’de Teksas Üniversitesi’nden araştırmacılar, sahte GPS sinyaliyle bu ölçüm birimlerinin zamanını kaydırabildiklerini gösterdi. Zaman sinyali sahtesiyle kandırıldığında, operatörler ve otomatik kontrol sistemleri şebekenin durumu hakkında yanlış bir resim görür; otomatik bir kontrol şeması bu yanlış veriye dayanarak bir jeneratörü devreden çıkarabilir. Bu durum domino etkisiyle zincirleme arızalara ve geniş bir bölgeyi kapsayan karartmalara (blackout) sebebiyet verebilir.
Mobil haberleşme ağlarımız da bu zaman damgalarına tabidir. 5G baz istasyonları, aynı frekans aralığında binlerce insanın telefonuna veri paketleri fırlatırken yaklaşık ±1,5 µs’lik bir senkronizasyonla sırayla çalışır. Saat şaştığında komşu baz istasyonlarının yayınları birbirine karışır, veri akışı bozulur, iletişim kopabilir. Banka ATM’lerinin veri doğrulamalarından akıllı şehirlerin trafik sistemlerine kadar her şey, temeli çürük bir binanın katları gibi sarsılır.
Zaman, modern toplumun sorgulamadan inandığı belki de son otoritedir. Bir sözleşmenin geçerliliği, bir ihalenin kazananı, bir hasta kaydının sırası, bir delilin zincirindeki halka… Hepsi bir zaman damgasının dürüst olduğu varsayımına yaslanır. Zaman damgası, çağımızın görünmez noteridir ve biz o noterin imzasını hiç kontrol etmeden onaylıyoruz.
Zaman manipüle edildiğinde, sistemlerin ritmi bozulur.
İnsanlık, zamanı ölçme ve senkronize etme yetkisini gökyüzündeki uydu ağlarına öylesine mutlak bir teslimiyetle devretmiştir ki o zaman ipleri tek bir noktadan zedelendiğinde, kurduğumuz bu karmaşık medeniyetin ne kadar kırılgan bir cam fanus içinde durduğunu dehşetle fark ederiz.
Ortak Şimdinin Sonu
Dünya’nın sınırlarını aşarak Güneş Sistemi’ne yayıldığımızı hayal edelim. İnsanlık, bir zamanlar hayatın akışını belirleyen tek gökyüzü saatine boyun eğmeyi çoktan bırakır. Işık hızı Güneş Sistemi’nin bu büyüklüğünde yavaş kalır çünkü tek bir merkezin sesi sistemin diğer ucuna çok uzun zamanda ulaşır. Burada “ortak şimdi”miz ölür ve artık herkesin kendi zamanı olur. Her gemi, her istasyon, her koloni kendi atom saatini taşıyıp seyir defterini tutar.
Artık kimse birbirine “saat kaç” diye sormaz, bunun yerine herkes birbirine defterlerinin nerede uzlaştığını sorar.
Sistemin en saygın mesleği Uzlaştırıcılık olur. Uzlaştırıcılar ışık gecikmelerini ve saat sapmalarını hesaba katarak farklı defterlerin uyumunu sağlar. Mars’ın gününü Ceres’in sabahıyla, Ay’ın dolanışını Dünya’nın dönüşüyle hesap ederler. Tarih artık tek bir düz çizgiden ibaret değil, birbirine uyumlanmış binlerce defterin toplamıdır. Ortak şimdi kaybolmuş, yerine ortak geçmiş gelmiştir.
Bu yeni medeniyette defter tahrifatı ağır bir suçtur. Çünkü bir seyir defteriyle oynamak, sistemdeki tüm dengeleri yanıltmaktır. Kargo gemisinin defterine giren sahte bir kayıt, onu bir saldırının faili veya kazanın kurbanı yapabilir.
Okullarda çocuklara eski bir efsane anlatılır. Eskiden bütün insanlık tek bir gökyüzü çanına inanırmış, o çan taklit edildiğinde gemiler kendilerini havalimanı pistinde sanmış, kimse ne zaman olduğunu bilememiş.
Neptün yörüngesindeki yalnız istasyonda genç bir kâtip defterini kapatırken arşivin en eski satırlarından birine rastlar. Filibe üzerinde bir saat boyunca daire çizen, sonunda kâğıt haritayla inen bir pilotun hikâyesidir bu. Gülümser. Çünkü o pilot farkında olmadan gelecekteki medeniyetin ilk dersini vermiştir: Gökyüzü sana yalan söylediğinde kendi defterine dön.
Zaman belki de hiçbir zaman gökyüzünden dağıtılan bir şey değildi. Onu biz birbirimize güvenerek satır satır yazdık.
Kaynakça:
- Lombardi, M. A. (2021). An evaluation of dependencies of critical infrastructure timing systems on the Global Positioning System (GPS) (NIST Technical Note 2189). National Institute of Standards and Technology. https://doi.org/10.6028/NIST.TN.2189
- Space Systems Command, U.S. Space Force. (t.y.). 50 years later, the atomic clocks on GPS satellites continue to keep the world in sync. https://www.ssc.spaceforce.mil/Newsroom/Article/4039094/50-years-later-the-atomic-clocks-on-gps-satellites-continue-to-keep-the-world-i
- Tech for Space. (t.y.). GPS and relativity. https://www.techforspace.com/missions/galileo/gps-and-relativity/
- Analog Devices. (t.y.). Designing a low-cost, low-component-count GPS receiver. https://www.analog.com/en/design-notes/designing-a-lowcost-lowcomponentcount-gps-receiver.html
- Inside GNSS. (t.y.). Measuring GNSS signal strength. https://insidegnss.com/measuring-gnss-signal-strength/
- Al Jazeera. (2025, 1 Eylül). Russia suspected of jamming navigation on EU leader’s plane above Bulgaria. https://www.aljazeera.com/news/2025/9/1/russia-suspected-of-jamming-navigation-on-eu-leaders-plane-above-bulgaria
- European Pravda. (2025, 1 Eylül). FT: Plane carrying von der Leyen lands in Bulgaria using paper maps due to Russian interference with GPS. https://www.eurointegration.com.ua/eng/news/2025/09/1/7219182/
- Arraf, J. (2024, 22 Nisan). Israel fakes GPS locations to deter attacks, but it also throws off planes and ships. NPR. https://www.npr.org/2024/04/22/1245847903/israel-gps-spoofing
- International Airport Review. (2024, 3 Mayıs). Finnair suspends flights to Tartu, Estonia for a month following GPS interference. https://www.internationalairportreview.com/news/221030/finnair-suspends-flights-to-tartu-estonia-for-a-month-following-gps-interference/
- Lloyd’s List. (2024, 5 Nisan). War zone GPS jamming sees more ships show up at airports. https://www.lloydslist.com/LL1148748/War-zone-GPS-jamming-sees-more-ships-show-up-at-airports
- Kuehne+Nagel. (2024, 9 Nisan). GPS jamming shows ships in “impossible” locations. https://mykn.kuehne-nagel.com/news/article/gps-jamming-shows-ships-in-impossible-locatio-09-Apr-2024
- NBC News. (2019). Russia ‘spoofing’ GPS on vast scale to stop drones from approaching Putin, report says. https://www.nbcnews.com/news/vladimir-putin/russia-spoofing-gps-vast-scale-stop-drones-approaching-putin-report-n987376
- AVI-GO. (2026). GPS spoofing in aviation surged 193% between 2023 and 2025, IATA data shows. https://avi-go.com/news/articles/9144ef08de4a85f66e2adbe5311e9e10
- London Economics / GOV.UK. (2023). The economic impact on the UK of a disruption to GNSS – Executive summary. https://www.gov.uk/government/publications/report-the-economic-impact-on-the-uk-of-a-disruption-to-gnss/the-economic-impact-on-the-uk-of-a-disruption-to-gnss-executive-summary
- National Physical Laboratory. (t.y.). NPLTime: MiFID II time-stamping and clock synchronisation (RTS 25). https://www.npl.co.uk/getattachment/3ea3704a-8c51-442e-a035-44479439faf2/NPLTime-Brochure.pdf?lang=en-US
- FSMLabs. (2021). Clock synchronisation and MiFID II [Sunum]. https://fsmlabs.com/wp-content/uploads/2021/04/boe.pdf
- Shepard, D. P., Humphreys, T. E., & Fansler, A. A. (2012). Evaluation of the vulnerability of phasor measurement units to GPS spoofing attacks. International Journal of Critical Infrastructure Protection, 5(3–4), 146–153. https://ideas.repec.org/a/eee/ijocip/v5y2012i3p146-153.html
- Shepard, D. P., Humphreys, T. E., & Fansler, A. A. (2012, 1 Ağustos). Going up against time: The power grid’s vulnerability to GPS spoofing attacks. GPS World. https://www.gpsworld.com/wirelessinfrastructuregoing-against-time-13278/
- Microchip Technology. (2023). Synchronizing 5G networks with timing design and management. https://www.microchip.com/en-us/about/media-center/blog/2023/synchronizing-5g-networks-with-timing-design-and-management-one

